Terapi bir sonuç sözü vermez, bir çalışma çerçevesi tanımlar. Bu ayrımın pratikte çok somut bir karşılığı vardır:
Görüşmeye giden kişi belirli bir zorlanmanın belirli bir tarihte ortadan kalkmasını bekleyebilir, oysa çerçevenin üstlendiği şey bu talebin nasıl ele alınacağının, hangi başlıkta çalışılacağının ve ilerlemenin neye bakılarak değerlendirileceğinin birlikte belirlenmesidir.
Beklenti çoğunlukla ilk görüşmeden önce şekillenir. Çevreden duyulan anlatılar, ekranda görülen seans sahneleri ve internette okunan kısa özetler terapiyi ya bir tavsiye masası ya da hızlı bir rahatlama yöntemi gibi gösterebilir. İki resim de sürecin nasıl işlediğini eksik anlatır ve beklentiyi baştan yanlış bir zemine kurar.
Sürecin gerçekten üstlendiği başlıklar
Çerçevenin verdiği söz çıktı üzerine değil yöntem üzerinedir ve şu unsurlardan oluşur:
- Değerlendirme oturumu: ilk görüşmede zorluğun ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı ve bugüne kadar neyin işe yaradığı konuşulur, görüşmenin sonunda hangi çerçevenin uygun olduğu birlikte belirlenir
- Birlikte tanımlanan çalışma başlığı: hedefi uzman tek başına koymaz, danışanın gündelik hayatında neyin izleneceği somutlaştırılır
- Gizlilik ve etik sınırlar: görüşmede konuşulanların korunması sürecin ön koşulu sayılır
- Düzenli görüşme yapısı: görüşmeler haftalık planlanır, sıklık ve süre danışanın ihtiyacına göre belirlenir
- Yetki sınırının açıklığı: psikolog ilaç yazmaz, psikiyatrik değerlendirme gerektiren durumlarda hekime yönlendirme yapılır
Maddelerin ortak yanı, hepsinin sürecin nasıl yürüyeceğine dair olmasıdır. Hiçbiri belirli bir görüşme sayısında belirli bir duygunun ortadan kalkacağı biçiminde bir çıktı taahhüdü içermez. Çerçevenin netliği ile seyrin belirsizliği aynı anda doğrudur, ikisi birbirini geçersiz kılmaz.
Sürecin taşımadığı sözler
Aşağıdaki karşılaştırma, görüşme öncesinde sık kurulan beklentileri çerçevenin gerçek karşılığıyla yan yana koyuyor.
Görüşme öncesinde kurulan beklenti | Çerçevenin karşılığı |
Belirli sayıda görüşmede sonuç | Görüşme sayısı baştan taahhüt edilmez, sıklık ve süre danışanın ihtiyacına göre belirlenir |
Görüşmede bir tanı adı öğrenmek | Bu belirtiler bir tanı anlamına gelmez, tanı yalnızca yüz yüze değerlendirmeyle konulabilir |
Ne yapılması gerektiğinin söylenmesi | Çalışma talimat vermek yerine kişinin tekrar eden döngüsünü görünür kılmak üzerine kurulur |
İlaç düzenlemesi | Psikolog ilaç yazmaz, ilaç kararı hekimin yetki alanındadır |
Her görüşmeden rahatlamış çıkmak | Zor bir başlığın açıldığı haftalarda zorlanma geçici olarak belirginleşebilir |
Sürecin sonunda hiçbir zorlanmanın kalmayacağı sözü | Anlatılan şey sonuç değil süreçtir, seyir kişiye ve çalışılan başlığa göre değişir |
Satırlardan biri, tavsiye beklentisi, ayrıca ele alınmayı gerektirir. Görüşmeye gelen kişi çoğu zaman net bir yönlendirme bekler. Sürecin işleyişi ise kişinin kendi örüntüsünü görünür kılmak üzerine kuruludur. Görüşmenin sessiz geçtiği anlamına gelmez elbette, sorular ve birlikte yürütülen çalışmalar sürecin parçasıdır. Fark, kararın kimin adına verildiğindedir.
Buradan terapinin hiçbir şey söylemediği sonucu çıkmaz. Söylenen şey nettir: çalışmanın nasıl kurulacağı, hangi başlıkta ilerleneceği ve sürecin hangi etik sınırlar içinde yürütüleceği baştan bellidir. Belirsiz kalan, çalışmanın kişide nasıl bir seyir izleyeceğidir.
İlerleme neye bakarak değerlendirilir
İyi hissetmek tek başına bir ilerleme ölçütü değildir. Duygu durumu dalgalıdır ve tek bir haftanın gidişatı süreç hakkında yeterli bilgi vermez. İlerleme bu yüzden baştan tanımlanmış somut göstergeler üzerinden konuşulur. Göstergenin ne olacağı ilk görüşmelerde belirlenir, "daha huzurlu olmak" gibi tanımsız bir hedef yerine gündelik hayatta hangi anın izleneceği netleştirilir.
Göstergeler çoğunlukla şu başlıklar üzerinden tanımlanır:
- Tepki ile davranış arasına zaman girip girmediği
- Örüntünün ne zaman tanındığı: tartışmanın ortasında mı, başlarken mi fark edildiği
- Yaşananın adlandırılabilmesi: "kötüyüm" ifadesinin yerini daha ayrıntılı bir anlatımın alıp almadığı
- Kaçınılan alanların görüşmenin gündemine girip girmediği
- Zorlanmanın uyku, iş ve ilişkiler gibi somut alanlara yansımasında neyin değiştiği
Göstergelerin kişiye özel tanımlanması, sürecin gözden kaçan bölümlerinden biridir. Görüşme planlama aşamasındaMersin psikolog desteği arayan bir okurun ilk görüşmede sorabileceği işlevsel sorulardan biri, ilerlemenin hangi göstergeler üzerinden değerlendirileceğidir. Soru basit görünse de, ilerleyen haftalarda beklenti ile yaşanan arasındaki farkın konuşulabilmesi için zemin hazırlar.
İlerlemenin tanımı çalışılan çerçeveye göre değişir
Aynı zorlanma farklı çerçevelerde farklı göstergelerle takip edilir. Bilişsel Davranışçı Terapi düşünce, duygu ve davranış döngüsünü görünür kılar ve somut, izlenebilir başlıklar üzerinden çalışır. Şema Terapi çocuklukta oluşan ve yetişkinlikte tekrarlayan örüntülerle ilgilenir, burada gösterge tek bir haftanın gidişatı değil örüntünün tanınma biçimidir. Varoluşçu Terapi anlam, sorumluluk, yalnızlık ve seçim gibi başlıklara alan açar, bu çerçevede belirti odaklı okuma tek başına yeterli bir ölçüt vermez. Mersin ve online görüşmelerde çalışan Klinik Psikolog Furkan Lenk, tek ekole bağlı kalmadan danışanın ihtiyacına göre bu üç yaklaşımdan yararlanır.
Ne kadar sürede ilerleme görüleceği sorusunun bu yüzden tek bir cevabı yoktur. Görüşmeler haftalık planlanır, sıklık ve süre danışanın ihtiyacına göre belirlenir. Başka birinin anlattığı takvimi kendi süreci için ölçü almak beklentiyi baştan yanlış bir yere kurar, iki kişinin çalıştığı başlık, seçilen çerçeve ve yaşam koşulları birbirinden ayrışır.
Beklenti karşılanmadığında ne olur
Beklenti ile yaşanan arasındaki fark sürecin dışında değil içinde konuşulur. "Bu görüşmeler bana bir şey katmıyor" düşüncesi seansa taşındığında, çalışılan başlığın mı, çerçevenin mi yoksa hedef tanımının mı yeniden ele alınması gerektiği görünür hale gelir. Aynı düşüncenin dile getirilmemesi ise bu değerlendirmeyi baştan imkansız kılar.
Hedefin süreç içinde değişmesi bir aksama değildir. İlk görüşmelerde tanımlanan başlık, çalışma ilerledikçe daha isabetli bir başlıkla yer değiştirebilir. Önemli olan bu değişimin fark edilerek ve konuşularak yapılması, sessizce varsayılmamasıdır.
Beklentiyi baştan netleştiren dört adım
- Beklentiyi adlandırmak: görüşmeden ne beklendiğinin kendi cümlelerinizle ifade edilmesi
- Beklentiyi çerçeveyle eşleştirmek: bu beklentinin sürecin üstlendiği alana girip girmediğinin birlikte değerlendirilmesi
- Göstergeyi tanımlamak: ilerlemenin neye bakılarak değerlendirileceğinin netleşmesi
- Farkı izlemek: beklenti ile yaşanan arasındaki farkın süreç içinde gündeme getirilmesi
Dört adımın tek başına ürettiği bir sonuç yoktur, yaptıkları şey beklentinin nerede durduğunu görünür kılmaktır. Terapiye başlamak için kriz anını beklemek gerekmez, ancak başlarken sürecin neyi üstlendiğini bilmek ilerleyen haftalarda yapılacak değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Buradaki anlatım bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi teşhis veya tedavi yerine geçmez. Belirtilerin nasıl okunacağı ve hangi çalışma çerçevesinin uygun olduğu yalnızca yüz yüze değerlendirmeyle ve yetkili bir uzman tarafından belirlenebilir. İntihar düşüncesi, kendine zarar verme veya acil bir risk söz konusuysa acil durumda 112 aranmalı ve en yakın acil servise başvurulmalıdır.
